ଭୁବନେଶ୍ୱର: ଗାଁ ଗହଳିରେ ନେତାଗିରି କରିବାର ସ୍ୱପ୍ନ ଅନେକଙ୍କର ଥାଏ। ପଞ୍ଚାୟତ ନିର୍ବାଚନ ଆସିଲେ ସରପଞ୍ଚ ହେବା ପାଇଁ ଆଶାୟୀମାନେ ଅଣ୍ଟା ଭିଡି ବାହାରି ପଡନ୍ତି। ଭୋଟ୍ ଯୋଗାଡ କରିବା ପାଇଁ ଦିନରାତି ଏକ୍ କରିଦିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗି ଚୁରମାର୍ ହୋଇଯାଇପାରେ, ଯଦି ଆପଣ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ନିୟମକୁ ଅଣଦେଖା କରିଥିବେ। ସେହି ନିୟମଟି ହେଉଛି ‘ଦୁଇ ସନ୍ତାନ ନୀତି’ (Two-child norm)। ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ନିୟମ ଏତେ କଡା ଯେ, ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ପିଲା ଥିଲେ ଜିତିଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପଦ ହରାଇବାକୁ ପଡିଥାଏ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏହି ନିୟମ ବେଶ୍ କଡ଼ାକଡ଼ି ଭାବେ ଲାଗୁ ହୋଇଛି। ଓଡ଼ିଶା ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଆକ୍ଟ, 1964 ର ଧାରା 25(1)(v) ଏନେଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂଚନା ଦିଏ। ଏହି ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ, ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ଜୀବିତ ସନ୍ତାନ ଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ସେ ସରପଞ୍ଚ ପଦ କିମ୍ବା ୱାର୍ଡ ମେମ୍ବର ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଲଢିବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିବେଚିତ ହେବେ। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ଯଦି ଜିତିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ପଡିବ।
ଅନେକ ସମୟରେ ପିଲାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନାକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ତେବେ ଓଡ଼ିଶା ହାଇକୋର୍ଟ ବିଭିନ୍ନ ମାମଲାର ଶୁଣାଣି କରି ଏନେଇ ସ୍ଥିତି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିସାରିଛନ୍ତି। କୋର୍ଟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମୁତାବକ, ପ୍ରାର୍ଥୀ ଜଣକ ଯେଉଁ ଦିନ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର (Nomination filing) ଦାଖଲ କରୁଛନ୍ତି, ଠିକ୍ ସେହି ଦିନ ତାଙ୍କର କେତୋଟି ‘ଜୀବିତ’ ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ଗଣନା କରାଯିବ। ଯଦି ନାମାଙ୍କନ ଦାଖଲ ପୂର୍ବରୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ କୌଣସି ସନ୍ତାନର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥାଏ, ତେବେ ସେହି ମୃତ ସନ୍ତାନକୁ ଏହି ଦୁଇଜଣିଆ ଗଣନାରେ ନିଆଯିବ ନାହିଁ। ଏହି ନିୟମକୁ କୋର୍ଟ ବାରମ୍ବାର କାଏମ ରଖିଛନ୍ତି।
ତେବେ ଏହି କଡା ଆଇନ୍ରେ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଣା ରିହାତି (Exception) ମଧ୍ୟ ରହିଛି। 1994 ମସିହାରେ ଏହି ଆକ୍ଟରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଏପ୍ରିଲ 1995 ପାଖାପାଖି ଲାଗୁ ହୋଇଥିଲା। ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଏହି କଟ୍-ଅଫ୍ ତାରିଖ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ଅଯୋଗ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏଥିପାଇଁ ସର୍ତ୍ତ ହେଉଛି, ଏହି ତାରିଖ ପରେ ସେମାନଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ନୂଆ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ହୋଇନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଲା, ଆଇନ୍ରୁ ବର୍ତ୍ତିବା ପାଇଁ ଯଦି କେହି ନିଜର ତୃତୀୟ ସନ୍ତାନକୁ ପୋଷ୍ୟ ସନ୍ତାନ (Adoption) ଭାବେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ଏହି ନିୟମରୁ ବର୍ତ୍ତିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିସାରିଛନ୍ତି।
ରାଜ୍ୟରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଦଶନ୍ଧି ତଳେ ଏହି ନିୟମ ଅଣାଯାଇଥିଲା। ଯଦିଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଜନନ ହାର କମିଛି ଏବଂ 2022 ରେ ଏହି ନିୟମର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା, ତଥାପି ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଏହି ନିୟମକୁ ଏବେ ବି ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି। ଆଜିର ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର କଡ଼ାକଡ଼ି ପାଳନ ହେଉଛି। ଏହାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି, ସଦ୍ୟତମ ଘଟଣାକ୍ରମରେ ଜାନୁଆରୀ 2026 ରେ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାରେ ଜଣେ ସରପଞ୍ଚଙ୍କୁ ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା କାରଣରୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଜନ୍ମ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଆଧାରରେ ଅଭିଯୋଗ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲେ କୋର୍ଟ ନିର୍ବାଚନକୁ ବାତିଲ କରିଦେଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ପଞ୍ଚାୟତ ରାଜନୀତିକୁ ଓହ୍ଲାଉଥିବା ନେତାମାନେ ଏହି ‘ଦୁଇ ସନ୍ତାନ ନିୟମ’କୁ ହାଲୁକା ଭାବେ ନେବା ଭାରି ପଡିପାରେ।
